Sterren aan een Firmament

De rijke historie van het DeLaMar Theater
Tekst: Roel Funcken | Foto’s: Collectie: Theater Instituut Nederland
Bronnen: Fien de la Mar – Jenny Pisuisse | Doek! – Henk van Gelder

Op 28 november 2010 opende Koningin Beatrix het vernieuwde DeLaMar Theater aan de Marnixstraat in Amsterdam. Na een bouwperiode van vijf jaar is het DeLaMar Theater eindelijk klaar voor gebruik. Het is niet de eerste keer dat dit theater wordt geopend, om precies te zijn de derde keer. DeLaMar Theater, zoals het vandaag de dag genoemd wordt kent een rijke geschiedenis.
Te beginnen met Fien de la Mar, de vrouw waar het eigenlijk allemaal om draait.

Fien de la Mar
Fien de la Mar werd geboren op 2 februari 1898 in Amsterdam, en overleed in op 23 april 1965 in Amsterdam. Fien wordt tot op de dag van vandaag bewondert om haar talent, ze kon alles: Cabaret, revue, operette, toneel, voordrachten, film en televisie.

Fien kwam uit een theaterfamilie, en had het theatertalent niet van een vreemde. Haar vader, Nap de la Mar, is belangrijk geweest voor het succes van zijn dochter. Kenmerkend voor de familie de la Mar is niet alleen de genialiteit die zij bezaten, maar ook de tragiek. Fien de la Mar kon zich moeilijk staande houden in het dagelijkse leven. Na haar zelfverkozen dood in 1965 haalden velen haar lijflied ‘Ik wil gelukkig zijn’ aan, met de toevoeging dat zij hier niet in geslaagd was. “Wat is geluk. Je denkt dat je het hebt en dan…pffft is het weg”, zei zij zelf aan het einde van haar leven in een interview (Het Vrije Volk, 1964).

Fien had volgens velen een grillig karakter, ze dronk regelmatige (te) veel en had vele minnaars. Tijdens de tweede oorlog stapte Fien de la Mar in het huwelijksbootje met Piet Grossouw, haar grote liefde. Fien weigerde destijds zich aan te melden bij de Kultuurkamer, hiermee kwam haar carrière tijdelijk tot een einde. Kort na de oorlog beleefde Fien haar comeback, niet alleen als actrice maar ook als theaterdirectrice. Kort na de sluiting van haar theater ging het bergafwaarts. Haar man overleed, en ze raakte depressief. Op 30 december 1957 ondernam Fien een zelfmoordpoging: ze zette de gaskraan open en sneed haar polsen door. Deze poging mislukte en Fien belandde in een psychiatrische instelling. Na de behandeling leefde ze even weer op, hoewel ze van het voorval een verminkte hand overhield.

In 1960 keerde Fien de la Mar terug naar het grote toneel. Ze merkte dat ze weinig aansluiting bij de jonge garde vond, zij benaderde hun toneelspel op een andere wijze dan dat zij dat deed. Fien verloor haar engagement, vereenzaamde, en raakte steeds vaker hysterisch. Ondanks alles kreeg Fien telkens weer een kans. In september 1964 was zij te zien in een eenakter van de KRO-televisie uit de reeks Vrouwenlevens. Het werd een succes. In februari 1965 speelde zij in een ander deel van dezelfde reeks, getiteld Tijd voor aftellen de angstige moeder van een astronaut. Fien heeft de uitzending op 25 april 1965 niet mogen meemaken. De zondag ervoor, Paaszondag, sprong ze uit het raam, tweehoog, van haar woning in de Amsterdamse Beethovenstraat. Ze overleefde de val, en werd overgebracht naar het Wilhelmina Gasthuis.
Toen haar gevraagd werd naar het waarom, antwoordde ze: ‘Om alles’.

Fien de la Mar overleed een paar dagen later, op 23 april 1965.

Het begin – Theater De la Mar
9 juni 1945
Edelachtbare Heeren!
Ondergeteekende neemt hiermede de vrijheid uw geacht college te verzoeken hem het recht van voortdurend erfpacht te willen verlenen, indien mogelijk met het recht van koop, van een perceel grond met daarop staand schoolgebouw plaatselijk genummerd Marnixstraat 404 (spieghelschool) met doel dit schoolgebouw te verbouwen tot theater. Hij doet dit verzoek om de volgende overwegingen.
1. hij verondersteld dat Amsterdam waarschijnlijk de eerste jaren een vermaakscentrum voor militairen zal worden, dat Amsterdam z.i. als zodanig te weinig theaterruimte biedt en eventuele nieuwbouwplannen voor het eerst niet tot uitvoering kunnen komen.
2. Dat naar een door hem gemaakt schetsontwerp de Spieghelschool in vrij korte tijd is om te bouwen tot een theater met 450 a 500 zitplaatsen en het daarvoor benodigde nieuwe materiaal zeer gering is in verhouding tot het te bereiken resultaat.
Wanneer dit plan verwezenlijkt kan worden ligt het in de bedoeling in dit theater te brengen internationale cabaretkunst, dat het tevens de vaste zetel zou worden voor mevr. Grossouw-de la Mar (Fientje de la Mar) waarbij ook de artistieke leiding in de exploitatie zou berusten. Naar zijn mening zou dit, alles tesamen, het Leidseplein als voornaam vermaakcentrum zeker ten goede komen. Met het oog op een teekende uw college beleefd om een spoedige beslissing, en teekent inmiddels met verschuldigde hoogachting.

Met deze brief, afkomstig van ‘Fientje de la Mar Ensemble’, en bestemd voor het college van burgemeester en wethouders van Amsterdam, werd de eerste stap gezet naar Het Theater De la Mar.
Het beoogde pand had al een bewogen geschiedenis. Ooit was het een christelijke kleuterschool, de Spieghelschool. Nadat het pand was afgekeurd werd het gebruikt als opslagplaats voor decorstukken van de Stadsschouwburg. Ten tijde van de oorlog kreeg het pand nog een extra functie: aanmeldingskantoor voor de Arbeitseinstaz. (de gedwongen tewerkstelling van jonge mannen in Duitsland) Door deze functie werd het pand een mikpunt van het verzet, op vrijdag 5 januari 1945 stichtte een verzetsgroep brand in het gebouw. Een dag na de brandstichting werden vijf als ‘anti-Duits’ betitelde ambtenaren van het Arbeitseinsatz voor de deur gefusilleerd.

Na ruim tien maanden kreeg de echtgenoot van Fien de la Mar, Piet Grossouw, goedkeuring van het college van burgemeester en wethouders van Amsterdam. De bouw kon beginnen! Het theater zou ruim 300 zitplaatsen bieden.

Voorafgaand aan de opening van Theater De la Mar werd er aan de gevel van het theater een klein monument van Hildo Krop onthuld, ter nagedachtenis aan de gefusilleerde verzetslieden. Fien had moeite met het beeldje. Ze had medelijden met de slachtoffers en ze vond het juist dat er een beeldje was, het was echter slecht voor háár theater. Het theater had ze immers van Piet gekregen.

Op 31 juli 1947 was het moment eindelijk daar. Iedereen die iets te betekenen had in het Nederlandse toneel kwam naar Amsterdam voor de opening van Theater De la Mar (ook wel het theater van Fien genoemd). Het theater draagt de naam van de hele familie, in het bijzonder die van Nap de la Mar. Een schilderij van hem in de rol van Napoleon hing boven aan de trap. De openingsvoorstelling ‘Maya’ werd gespeeld door toneelgroep Comedia, waarin Fien de hoofdrol vertolkte.

Het De la Mar Theater herbergt in de jaren verschillende cabaretgezelschappen, van Fien zelf, en van Martie Verdenius. In alle voorstellingen is de theaterdirectrice het stralende middelpunt. De grootste namen stonden in het theater, maar het was niet genoeg om het theater draaiende te houden. De driehonderd plaatsen waren lang niet elke avond bezet. Fien ontbrak het aan discipline en zakelijk inzicht en Piet Grossouw was geen theaterman. Het bijgeloof dat de voormalige fusilladeplaats ongeluk bracht hield artiesten weg van het theater.

Een klassieke uitspraak van Fien tegen Wim Sonneveld, die met veel meer succes in het Leidsepleintheater optrad, luidde: ‘Ze komen wel bij jou, in die drollenhoek en in mijn bonbonnière blijven ze weg.’

Vijf jaar later, in1950, ging het bouwbedrijf van Piet Grossouw door allerlei omstandigheden failliet. Met het gevolg dat het theater moest sluiten, en kwam er een einde aan de rol van Fien als ‘theaterdirectrice’.
“Het was een debâcle”, aldus de bondige woorden van Fien de la Mar zelf. “Soms speelden we voor twaalf mensen. We hadden geen recette en konden ook geen trekkers krijgen als Toon Hermans” (Het Parool 1964).

Een tweede start – Het Nieuwe de la Mar
Na de sluiting van Theater De la Mar bleef het maanden lang stil omtrent de toekomstplannen. Eind 1951 verscheen er een bericht in de krant. De burgemeester en wethouders zouden op korte termijn aan de gemeenteraad bekend maken wat er met het pand ging gebeuren. Het college van B&W had als plan om er een bioscoop van te maken.

De gemeente kreeg daarop veel verschillende reacties van bioscoopeigenaren uit Amsterdam. Er was een grote interesse in het pand, en het college reageerde hier erg positief op. Nog voordat de plannen konden worden onderzocht riep mevrouw A. Luns, door middel van een motie, op om het college te verplichten eerst advies te vragen aan de commissie Kunstzaken voordat zij met een plan voor een nieuwe bestemming kwamen. In de weken daarna dienden verschillende partijen een voorstel in, zo ook het drietal Paul Kijzer, Piet Meerburg en Wim Sonneveld.

Dit drietal was ontstaan nadat Piet Meerburg en Paul Kijzer, Wim Sonneveld vroegen om zich aan hun te binden. Piet Meerburg en Paul Kijzer wilden namelijk het theater graag in hun bezit krijgen, maar ze konden dit theater alleen rendabel maken met een ‘grote’ naam aan hun zijde. Piet Meerburg en Paul Kijzer vertelde Wim Sonneveld over de plannen: de uitbreiding van het theater, met een stijging van het aantal zitplaatsen naar 500. Daarnaast boden ze Wim Sonneveld 50% van de aandelen, en mocht hij als eerste zijn speeldagen plannen. Piet Meerburg kreeg de dagelijkse leiding en was verantwoordelijk voor de programmering, Nadat al deze punten waren overeengekomen, stond er nog een taak te wachten: de gemeente overwinnen.

Piet Meerburg: ’Wim en ik begonnen een charmeoffensief gericht tot mevrouw Luns, de toenmalige kunstpaus van Amsterdam. Zij heeft de commissie Kunstzaken van de gemeente bewerkt zodat wij het De la Mar konden huren voor f 12.000,- per jaar. We hebben vier ton gestoken in de verbouwing van het theater en dat geld leenden we van particulieren. De bank doet namelijk nooit iets als het om theaters gaat.’

In aanloop van de opening, die plaats zou vinden op 23 december 1951, boog Wim Sonneveld zich over de naam van het theater. Het liefst zag hij een heel andere naam, maar besloot uiteindelijk de verwijzing naar ‘De la Mar’ te behouden. Hij vond wel dat ‘nieuwe’ eraan toegevoegd moest worden. Het Nieuwe de la Mar was een feit, het theater opende met Wim Sonnevelds musical ‘het meisje met de grote voeten’. Het schilderij van Nap de la Mar nam Wim Sonneveld over van Fien, en bleef aanwezig in het theater.

Volgens verschillende bronnen voelde Fien de la Mar zich beledigd door deze naamswijziging, en heeft sindsdien geen stap meer in het theater gezet.

Het Nieuwe de la Mar theater liep voorspoedig. Het theater had al snel een aantal vaste bespelers. De bloeiperiode van Het Nieuwe de la Mar Theater ontstond toen naast Wim Sonneveld nu ook Wim Kan zijn voorstellingen in het theater ging spelen. Mede hierdoor kreeg het theater landelijke bekendheid. In Het Nieuwe de la Mar kon men terecht voor cabaretavonden van Sonneveld, politiek geëngageerde cabaret van Wim Kan en musicals van Annie M.G. Schmidt. Daarnaast werden er ook toneelstukken en kindervoorstellingen ten tonele gebracht.

Na het overlijden van Wim Sonneveld en Wim Kan kwam er een einde aan de bloeiperiode die het theater kende. Door het grote aanbod aan diverse soorten theater, en de snelle doorstroming van het amusementsgenre, werd het voor Het Nieuwe de la Mar steeds moeilijker om het jaar zonder verlies af te sluiten. In 1984 werd Piet Meerburg gedwongen om subsidie aan te vragen, door een exploitatietekort van 190.000 gulden. Tot kort daarvoor was het Nieuwe de la Mar het laatste theater in Nederland dat volledig op particuliere basis werd geëxploiteerd.
De gemeente ging akkoord met een waarderingssubsidie van een ton per jaar. De gemeente kon geen structurele subsidie verstrekken waardoor de toekomst er zorgelijk uit bleef zien.

Een derde poging – Stichting Theatercombinatie Bellevue/Nieuwe de la Mar
Mede dankzij een fout van de gemeente, die in veronderstelling was dat Theater Bellevue en Het Nieuwe de la Mar aan elkaar grensde, was er de mogelijkheid om de twee theaters onder één organisatie te plaatsen. Zo ontstond in 1987 Stichting Theatercombinatie Bellevue/Nieuwe de la Mar.

Een bijzondere combinatie, aangezien beide theaters een totaal verschillend publiek bedienden.
In Theater Bellevue zag je de vooruitstrevende podiumkunst. Het Nieuwe de la Mar had een bedaagder imago en ook het bijbehorende publiek. Het was uitzonderlijk te noemen wanneer ‘vaste bezoekers’ van Theater Bellevue naar een voorstelling in Het Nieuwe de la Mar gingen, en andersom.

De nieuwe directrice van deze stichting Hanneke Rudelsheim was van mening dat Het Nieuwe de la Mar aan vernieuwing toe was. Rudelsheim kwam van Theater Bellevue, en merkte al snel dat ze haar persoonlijke voorkeur voor theater moest loslaten om beide theaters te kunnen leiden. In de kleine zaal van Theater Bellevue stond regelmatig beginnend cabaret.
Hanneke Rudelsheim stelde een verlanglijst op met namen die ze graag in Het Nieuwe de la Mar terug wilde zien. Freek de jonge, Paul Haenen, Youp van ’t Hek en Paul de Leeuw, allemaal zag ze ze terug!

Door de ontwikkeling van de theatersector liep men binnen Het Nieuwe de la Mar tegen een probleem aan: de ruimtes waren te nauw. Hierdoor werd het steeds vaker onmogelijk om decorstukken het theater in te krijgen. Ondanks deze problemen bleef het theater populair, mede dankzij de goede locatie.

In 1997 werd het negentigjarige jubileum gevierd. Het jubileumseizoen leverde veel publiciteit op voor de –slechte- situatie waarin het gebouw verkeerde. De temperatuur in de zaal steeg soms tot 38 graden Celsius. Berekeningen wezen uit dat een verbouwing van het Nieuwe de la Mar theater tussen de 7,5 miljoen en 10 miljoen gulden zou kosten. Voor de gemeente was het onmogelijk om dit bedrag aan het theater toe te kennen.

Het bleef een aantal jaren stil omtrent de staat van het pand. In 2000 werd er een artikel geschreven waarin naar voren kwam dat de staat van het pand schrikbarend slecht was. Een plafond moest worden gestut, en wanneer er niets aan het pand zou worden gedaan, het langzaam zou afbrokkelen. Slopen en opnieuw opbouwen was de enige toekomst voor Het Nieuwe de la Mar

Een vierde poging en de oplossing – DeLaMar Theater
In 1996 had Joop van den Ende interesse getoond in het bioscopencomplex Calypso/Bellevue Cinerama. Hij wilde een nieuw theater openen naast het Nieuwe de la Mar Theater, waar artiesten de mogelijkheid krijgen er langere tijd achtereen op te treden, naar voorbeeld van New York en Londen.

In 2002 kwam Joop van den Ende in contact met Hannah Belliot, cultuurwethouder van Amsterdam. Zij spraken over de toekomst van het Stedelijk Museum, waaraan Joop van den Ende via zijn VanDenEnde Foundation wilde bijdragen. Na enige tijd begon Belliot over een ander probleemgeval in haar portefeuille: het Nieuwe de la Mar Theater. Belliot vroeg Van den Ende of hij, naast bioscopencomplex Calypso/Bellevue Cinerama, óók interesse had in het Nieuwe de la Mar. In september 2002 verschenen de eerste berichten dat Joop van den Ende interesse had in het Nieuwe de la Mar Theater, Hannah Belliot reageerde hier uitermate positief op. Na goedkeuring van de gemeente kon er eind 2005 een begin worden gemaakt met de sloop en de bouw van het DeLaMar Theater.

Het DeLaMar Theater is voorzien van twee zalen. Deze twee zalen van het DeLaMar Theater dragen de namen van theaterlegendes Wim Sonneveld en Mary Dresselhuys. De grote zaal gaat Wim Sonneveld zaal heten, de kleine zaal wordt de Mary Dresselhuys zaal. Joop van den Ende: ‘Uit eerbetoon aan de theaterlegendes die ontelbaar veel voetsporen in het voormalige Nieuwe de la Mar Theater hebben nagelaten willen wij hen een prominente plek geven in het DeLaMar Theater.

De programmering van het DeLaMar Theater richt zich vooral op kwalitatief hoogwaardig theater in de traditie van het voormalige Nieuwe de la Mar Theater, dat in 2005 zijn deuren sloot. Daarnaast zal de VandenEnde Foundation de komende tien jaar geld beschikbaar stellen voor de programmering door een zelfstandige directie. Het zal geen “Joop van den Ende-theater” worden, de programmering moet in de stijl van het oude Nieuwe de la Mar blijven. Dat betekent dat er zowel toneel, cabaret, musical, familietheater en diverse internationale voorstellingen te zien zullen zijn. Deze producties zullen voornamelijk van vrije producenten zijn.

www.delamar.nl

Paradiso Melkweg Productiehuis

‘Je kan ons eigenlijk vergelijken met de catwalk‘
Tekst: Roel Funcken

Paradiso Melkweg Productiehuis (PMP) bestaat dit jaar 10 jaar. Het productiehuis creëert en organiseert dé mix van dans, theater, film en videokunst in combinatie met livemuziek voor poppodia, festivals en bijzondere locaties.

Iedere Amsterdammer kent Paradiso en de Melkweg, daarentegen kennen weinig mensen het bestaan van PMP. Glamsterdam vond dat daar verandering in moest komen, en sprak met Talitha Stijnman en Karen Thijssen over de organisatie en hun projecten.

De voorloper van PMP is het Paradiso Productiehuis, ontstaan in 1997. Paradiso verzorgde in die tijd diverse muziekproducties, waaronder a Tribute To Jimi Hendrix. Een aantal muzikanten werden samengebracht en toerden door Nederland onder deze naam. Pierre Ballings (directeur van Paradiso) zag destijds een interessante ontwikkeling ontstaan: de toename van theater- en performance-achtige aspecten binnen de producties. Voor deze ontwikkeling wilde hij een platform bieden. De producties die in Paradiso werden gebracht konden wellicht ook interessant zijn voor andere podia, dit was de eerste aanzet om met de Melkweg te kijken naar een samenwerking. Deze samenwerking kwam er, en zorgde voor het ontstaan van Paradiso Melkweg Productiehuis. Binnen dit productiehuis werd er steeds meer een link gelegd met het multidisciplinaire karakter wat ontstond in de kunsten. Dankzij het Ministerie van OCW kreeg het PMP een structurele subsidie. Door deze subsidie kreeg PMP de kans om verschillende activiteiten te ontwikkelen.

Een van de activiteiten van PMP is het ondersteunen, en faciliteren van de ideeën van makers. Zo ondersteund PMP de Nederlandse band LPG met hun project: DeSpeech.

‘LPG kwam met het idee om een magazine te maken, dit magazine wilde ze vertalen in een avond waarop het publiek de inhoud ervan kon ervaren. Verschillende gesprekken hebben wij met ze gehad. We hebben gekeken hoe we het project inhoudelijk vorm konden geven, daarnaast werd er ook aandacht besteed aan marketing en verkoop, en de zakelijke- en productionele aspecten. Alle informatie die wij tijdens deze gesprekken verzamelen bundelen we tot een plan. Met dit plan hebben we, onder naam van de band, subsidie aangevraagd. Het concept is van hun, en het geld ook.’

DeSpeech bestaat uit drie uitgaven: een EP, een luisterboek, en een fotoboek die elk tot uiting komen in een aantal bijbehorende concerten.

‘De eerste uitgave: de EP, is in een handgemaakte box, en gelimiteerde oplage verschenen. Deze uitgave geeft weer welke invloed dag en nacht hebben op de beleving van onze werkelijkheid. LPG wil mensen niet alleen een mooie avond geven, maar ook een tastbare herinnering. De achterliggende gedachte van dit concept is ‘het tastbaar maken van digitale wereld.’ Tegenwoordig download iedereen muziek, en zet dat op z’n iPod. Het gevoel van een LP, met het bijbehorende mooie artwork, en de geur is in dit digitale tijdperk verloren gegaan. Dát is wat ze de mensen graag terug wilde geven.’

DeSpeech 01 staat op vrijdag 14 januari 2011 op Eurosonic in Groningen.

De tweede uitgave: het luisterboek, doet zijn naam meer eer aan. Vier speeches vormen de rode draad van deze uitgave. Het luisterboek wordt in het voorjaar van 2011 verwacht en de bijbehorende tournee staat voor mei 2011 gepland.

pMpLaB
In eerste instantie meldden veel theatermakers zich aan bij PMP. ‘Dit kwam doordat zij het heel spannend vonden om iets voor een popzaal te maken. Voor sommige theatermakers was het lastig om iets multidisciplinairs te maken, of om te gaan met de codes die in een popzaal gelden: de bar is open, mensen staan, en kunnen de zaal uitlopen.’

Om theatermakers de kans te geven om zich te ontwikkelen op dit gebied werd het PMP LaB opgericht. In dit laboratorium krijgen makers drie weken de tijd om onderzoek te doen naar het maken van een multidisciplinaire voorstelling. In die drie weken moeten de gestelde onderzoeksvragen worden beantwoord. Daarnaast wordt er materiaal ontwikkeld, en gerepeteerd. In de vierde week vindt de presentatie plaats. ‘De makers krijgen op zo’n moment direct feedback van het publiek, wij kunnen zien of iets werkt, en of er een klik is. Aan de hand van de presentatie bekijken wij de potentie en beslissen we of er een groter project van wordt gemaakt.’

Een project wat succesvol is volbracht in het pMpLaB is het solo-project van Coparck frontman Odilo Girod.

‘Hij wilde aan de hand van elektronische en akoestische songs droomwerelden verkennen waarin alles mogelijk is. Een live performance waarin hij slapeloze nachten heeft omgezet in een zintuiglijk optreden vol vervreemdende atmosferen, lichtprojecties, en onverwachte wendingen.’ Mede dankzij het PMP LaB heeft hij dit project succesvol kunnen volbrengen en heeft hij hiermee op de Parade gestaan. Dit succes heeft ervoor gezorgd dat hij –wederom in samenwerking met PMP- een locatievoorstelling mocht maken op Oerol. ‘Dit laat zien hoe een plan van iets kleins naar iets volwaardigs kan groeien.’

Talitha merkte dat er een ontwikkeling gaande is onder muzikanten: ‘zij willen namelijk meer multidisciplinair werken.’ ‘Door samen met musici multidisciplinaire voorstellingen te creëren, merk ik dat theaterfestivals geïnteresseerd zijn. Er is een nieuwe groep makers opgestaan, die nog niet bekend zijn bij het theaterfestivalpubliek: muzikanten ’Inmiddels is de insteek van het productiehuis veranderd: ‘We zijn veranderd van productiehuis dat multidisciplinaire projecten voor popzalen maakt naar productiehuis voor de muzikanten. We hoeven niet meer in een popzaal te staan, en die ontwikkeling maakt het wel heel interessant.’

Toekomst
Het Paradiso Melkweg Productiehuis wordt structureel gesubsidieerd. Deze subsidies zijn nodig om de verschillende activiteiten te ontwikkelen, en in stand te houden. Het PMP produceert zo breed als de sector is en stijgt daar soms bovenuit. Wanneer de subsidies voor PMP zouden verdwijnen heeft dat gevolgen tot in de kern van de organisatie.

PMP ontwikkelt niet alleen makers maar ook het genre.

‘Het is mogelijk om winstgevend te worden, maar dan met totaal andere producties. Deze producties zouden ervoor zorgen dat ‘de ontwikkeling’ voor de makers en het zal verdwijnen, en deze is juist zo belangrijk. De ontwikkeling treft niet alleen de makers, maar ook het genre.

Je hebt catwalk-mode, daar loopt eigenlijk niemand mee. Zonder catwalk-mode zal er nooit prêt-à-porter zijn. Je kan ons eigenlijk vergelijken met een catwalk, zonder catwalk is geen ontwikkeling voor zowel de makers als voor toegankelijke producties.

Ik hoop dat er geld voor ontwikkeling blijft bestaan. De wijze waarop het geld nu wordt besteed is volgens mij het beste. Als je jonge makers alles zelf laat doen, moeten ze het wiel opnieuw uitvinden. Hier zitten ze in een structuur, en hoef je geen organisaties op te richten om iemand te laten ontwikkelen.

Carmen in de Kaasfabriek

‘Ik breng flamenco en theater samen.’
Tekst: Roel Funcken

Op 16 oktober 2010 gaat ‘Carmen in de Kaasfabriek’ in première. De voorstelling is een bewerking van de bekende opera ‘Carmen’, oorspronkelijk gecomponeerd door Georges Bizet en naar het gelijknamige boek van Prosperis Merimée.

De opera vertelt het verhaal over de wanhopige liefde van de boerenjongen Don José voor het zigeunermeisje Carmen. Don José staat als soldaat op wacht voor de tabaksfabriek van Sevilla, als hij getuige is van een vechtpartij tussen de sigarettenmeisjes Carmen en Rosa. Don José moet de verleidelijke Carmen, die Rosa met haar tabaksmes heeft bewerkt, naar de stadsgevangenis begeleiden. Carmen weet hem met een liefdeslied in te pakken, en Don José laat haar gaan. Daarvoor moet hij uiteindelijk zelf de gevangenis in.

Per ongeluk vermoordt Don José zijn commandant Zunniga, en slaat samen met Carmen op de vlucht. Ze belanden bij de smokkelaarbende van Lilas Pastia. Al snel heeft Carmen genoeg van de jaloerse Don José, en wordt verliefd op de stierenvechter Escamillo. Escamillo nodigt iedereen uit voor zijn komende stierengevecht. Op de dag van het gevecht komen Escamillo en Carmen samen aan bij de arena, op het moment dat Carmen hoort dat Don José in de buurt is, gaat zij nog niet naar binnen. Terwijl het stierengevecht gaande is, treffen Carmen en Don José elkaar. Zij weigert bij hem terug te keren; jaloers en verbitterd doodt Don José Carmen.

Irene de Bruin, conceptontwikkelaar, choreograaf en regisseur van de voorstelling ‘Carmen in de Kaasfabriek’, herschreef de opera tot een flamenco-muziektheatervoorstelling. Tijdens het repetitieproces in Amsterdam sprak Glamsterdam met haar.

Voorafgaand aan het project had Irene al een duidelijk doel voor ogen: de flamenco vertalen naar een Nederlandse context. “Ik wil de (theater)-kwaliteit van de flamenco gebruiken, waarbij ik de vrijheid behoud om een eigen verhaal te vertellen. Daarnaast breng ik flamenco en theater samen, dit doe ik door te spelen met het grensgebied van beide disciplines.” Binnen de voorstelling wordt dit grensgebied opgezocht door de verschillende theaterdisciplines – flamenco, theater, opera en fanfare – met elkaar te versmelten. De diverse disciplines worden binnen de productie even belangrijk gevonden. Het team streeft naar een gelijkwaardige verdeling tussen de disciplines. De versmelting gaat echter verder dan dat. “Niet alleen de acteurs, maar ook de dansers zijn theatraal bezig, Carmen acteert, en haar partijen worden gezongen door het koor.”

De voorstelling ‘Carmen in de Kaasfabriek’ wordt ook ontwikkeld vanuit de interesse van het publiek. “Normaal gesproken verstaat het publiek de Spaanse teksten van de flamenco niet, men kan hoogstens meegaan in de emotionele lading die flamenco met zich meebrengt. Door het gebruik van Nederlandse teksten kan ik het publiek volledig mee laten gaan in de dramatiek van de voorstelling. Dit zorgt er niet alleen voor dat flamenco een andere plek krijgt, maar ook dat men zich er op een andere manier mee kan identificeren.”

Tijdens de ontwikkeling van het nieuwe project ontdekte Irene het bestaan van een oude Kaasfabriek in Alkmaar. Deze kaasfabriek zorgde uiteindelijk voor de keuze voor de voorstelling Carmen. ”De titel ‘Carmen in de Kaasfabriek’ kwam spontaan in me op.” Een gelijkenis die direct te vinden is, is het gebruik van de kaasfabriek. In het origineel werd er gesproken over een tabaksfabriek. Een ander interessant gegeven is dat Irene een verband wist te leggen tussen de reis die Don José van Navarra naar Sivilla maakte, en de reis van de Spaanse gastarbeiders naar Nederland. In ‘Carmen in de Kaasfabriek’

“Ter verdieping van het project interviewde ik een aantal eerste generatie Spaanse gastarbeiders. Sommigen zijn nog steeds woonachting in Nederland, anderen zocht ik op in Spanje. De gastarbeiders, die in de jaren ’40 – ’70 in de Noord-Hollandse fabrieken werkten, versterken het verhaal van Carmen. De oud-gastarbeiders vertellen in de voorstelling over hun werk, ervaringen, dromen en verlangens.”

Dat de herschreven versie vergelijkingen heeft met het verleden blijkt uit een van de gesprekken die Irene had. “Op een gegeven moment zat ik tegenover een Spaanse vrouw waar ik vertelde over mijn project. Ze vertelde mij dat haar naam Carmen is, en nog altijd in een Kaasfabriek werkt. Dit voelde als een bevestiging voor de titel van mijn project.”

Carmen in de Kaasfabriek, een voorstelling met opzwepende flamencodans van kaasmaaksters, een heldhaftige toreador, machines, bonzende harten en een vleugje kaas.

Zaterdag 16 oktober om 16.15 uur & 21.15 uur | Zondag 17 oktober om 17.00 uur
Locatie: Oude Schuurmanfabriek | Koelmalaan 310 | Alkmaar

Kaarten: € 6.50 | Meer informatie: www.dimension4theatre.com | Foto door: Rodolfo Vejar.

In gesprek met Murth Mossel

‘Uiteindelijk ben ik meer dan een doorgeefluik‘
Tekst: Roel Funcken

Comedian en rapper Murth Mossel is voornamelijk bekend van de rapgroep Flinke Namen en behoort tot de vaste kern van Comedytrain. Dit theaterseizoen (2009-2010) staat hij met zijn tweede onemanshow ‘1e pers. enkelv.’ in de Nederlandse theaters.

De keuze voor comedy
‘Sinds 2003 heb ik me gefocust op de dingen die ik nu doe. Hiervoor deed ik zeven dingen tegelijk. Ik deed heel veel presentatiewerk voor radio, tv en feesten. Het was heel tof om gastheer te zijn en te zeggen: “Dames en Heren hier is…”, maar uiteindelijk ben ik toch meer dan een doorgeefluik. Ik had een drang, de behoefte om bepaalde dingen te zeggen. Comedy geeft me die mogelijkheid.’

De combinatie
‘Ik heb het voordeel dat de data van de theatershows al ruim van te voren bekend zijn, zodat het management van Flinke Namen hier rekening mee kan houden. Het is nog altijd een volle agenda. Ik heb al geregeld meegemaakt dat ik een buiging maak in het theater, en dan zo snel mogelijk naar een club moet om daar een show te doen met de boys.’

ART
‘Ik ken aardig wat mensen, en op de plekken waar ik kom zijn veel mensen creatief bezig. Ik vind het fijn om met hun samen te kunnen zijn. De eigenheid van creatievelingen bevalt mij heel erg. Ook al ben je op verschillende creatieve vlakken bezig, je voelt dat het om hetzelfde ding gaat: het gieten van een stukje ego in een vorm.’

De toekomst
‘Ik weet niet waar ik over 10 jaar sta, en dat vind ik leuk. Ik doe nu dingen waarvan ik 5 jaar geleden nooit had verwacht ze te doen. Ik sta open voor wat de toekomst brengt, want dat heeft me de afgelopen tijd alleen maar goede dingen opgeleverd. Het plan wat ik mezelf voor de komende tijd heb gegeven is om zoveel mogelijk te maken. Na 1e pers. enkelv. wil ik sowieso nog een show gaan doen.’

Over de voorstelling 1e pers. enkelv.
De voorstelling 1e pers. enkelv. start bij Murth zelf en blikt terug op wat er de afgelopen decennia is gebeurd. Het gaat over dingen die nu aan de hand zijn, die om ons heen gebeuren en over het feit hoe erg we op de persoon zijn tegenwoordig.

1e pers. enkelv. door Murth Mossel
Meervaart: Theater do 20 mei 2010
20.15uur, € 16,50

ITs Festival

‘Eigenlijk heb ik alleen maar wereldpremières op dit festival.’

Tekst: Roel Funcken

Dit jaar vindt in Amsterdam voor de 21e keer het grootste theaterschool festival ter wereld plaats. De theaters in Amsterdam staan tussen dinsdag 22 juni en woensdag 30 juni 2010 in het teken van het International Theatre School Festival Amsterdam (ITs Festival Amsterdam). Tijdens dit festival krijgen afstuderende podiumkunstenaars, uit binnen- en buitenland, de kans om zichzelf te presenteren aan het theaterpubliek, maar ook aan castingbureaus en programmeurs. Het ITs Festival Amsterdam staat voor een grote diversiteit aan disciplines, waarbij muziektheater dit jaar nieuw is. Daarnaast komt er ook steeds meer ruimte voor Internationale programmering. Het ITs Festival Amsterdam biedt, naast voorstellingen, een brede randprogrammering, bestaande uit: discussies, de ITs Award Show en afterparty’s. Het ITs Festival Amsterdam is de draaideur van de opleidingen naar de sector.

Voorafgaand aan het ITs Festival Amsterdam hield Glamsterdam een interview met Theu Boermans, Artistiek Directeur van het ITs Festival.

Sinds het aantreden van Theu Boermans (in 2005) heeft hij al een aantal structurele veranderingen doorgevoerd. “Op het moment dat ik bij het ITs Festival Amsterdam begon merkte ik dat het festival zijn identiteit kwijt was. De verhoudingen tussen de scholen en het festival waren enigszins verstoord. Als eerste heb ik de relatie met de hogescholen opnieuw aangetrokken. Doordat het aantal aanwezige scholen teveel was voor de capaciteit van het festival heb ik een selectie gemaakt. Tijdens deze selectie heb ik het accent gelegd op inhoud, kwaliteit en professie.” Aldus Theu Boermans.

Het ITs Festival Amsterdam geeft de hogescholen zelf de verantwoordelijkheid om over de kwaliteit van datgene wat op het festival komt te waken. Dit principe is lastig te hanteren voor Hogescholen uit het buitenland. “Het is voor mij niet mogelijk om alle succesvoorstellingen van vorig jaar naar Nederland te halen, simpel weg omdat de meeste van deze voorstellingen niet meer bestaan. Het ITs Festival Amsterdam kent eigenlijk alleen maar wereldpremières, wat het meteen erg spannend maakt.” Aldus Theu Boermans.

Om de kwaliteit van de buitenlandse voorstellingen enigszins te kunnen waarborgen heeft Theu Boermans het volgende voorgesteld: Nederlandse Hogescholen worden gestimuleerd om een samenwerking aan te gaan met een buitenlandse school. Hij heeft hen gevraagd, gedurende een jaar, samen te werken om vervolgens te komen tot coproducties voor het festival. Boermans merkt op: “De opleidingen hebben dit voortvarend ter hand genomen, en beginnen zelf coproducties. Ik merk dat dit veel potentie heeft.”

De ambitie is om in Amsterdam een centrum voor afstuderende podiumkunstenaars te creëren. Het moet voor deze podiumkunstenaars een must zijn om aan het eind van ieder seizoen in Amsterdam aanwezig te zijn. Tijdens dit festival ziet men “The state of the art”, en heeft men de mogelijkheid om te netwerken.

ITs Festival Amsterdam, di 22 juni t/m wo 30 juni 2010
Diverse Theaters in Amsterdam
www.itsfestivalamsterdam.com